МАРЗО

 


 

Дийцарш а хуьлу, тIом дIа а болу боху хабарш дара даьржина лелаш нахалахь. Бан-м бира цул тIаьхьа а шортта, и хьалхара тIом шолгIачу тIаме берзале МIада кхузза воха а вира.

 

 

Дуьххьара вохийча, вохоран бехк кхуьнан шен бора наха. Шен са а, шен дегIан чархаца лела цIий а харжар стеган шен лаамехь хуьлуш ду аьлла, харцонна тIаьхьавазар санна хIума дара и – хуьлуш ма дац и иштта, Делан лаамца бен.

 

Хьехорг, шеца гIеххьчул бIанакъостий а болуш, бIабаьчча хьалавар а, цуьнца деана кхуьнан къамел а дара. Кхин къамел аллал хIума а ма дацара

 

иза-м, тIом дIабаьлча, цхьа сту а бийна, цига ша волчу хьала а бигина, нахе зикар а дойтуш, сагIа а доуьйтуш, хIума дан са лаьттара шен, дан хIуттур варий ша и, аьлла, дагавелир-кх.

 

– Кхул тIаьхьа кхин тIом бийрбац-кха хьуна, – элира вукхо. – Ваьхьар ву, хьаха.

 

Шу догIур дарий, шу даьхкича а бакъахьа ма хетара шена аьлла, хIара юха а вистхилча, кхуо юкъадаьккхинарг шайн шовкъ йолуш хIума цахилар хаийта санна, шаьш догIур дац аьлла, къамел доцца хадийра цо.

 

Делахь а, цу сацам тIехь чIагIъялар бен, ойла карчаза йисира кхуьнан. ЦIа ма-веъа, кхайкхина, шен шичан кIант хьала а валийна, хьайца накъостий а эций, хьала а гIой – биъ-пхиъ сту бара кхуьнан – стерчех гIолехь берг бен а бей, кхехка а бай, хIума де аьлла, цунна тIедиллар дира кхуо, кхана Iуьйрана исс-итт долуш, нах а балош, ша цига тIевогIу волу хан билгал а еш.

 

Цу балхана оьшу йолу хIума ерриге лахара хьалаяхьа езаш яра. Киралелочу шина машенахь новкъабевлира уьш, цхьана машенахь шаьш, вукху тIе

 

кад-Iайг, яй а биллина – боккха яй бу и, хIинца кхуо дIабелла, нахе кхехка а бойтуш, сагIехь лелош, мел онда хиларх, сту чубахана а Iийр боцуш.

 

Хьалхарчу дийнахь, хьала а бахана, цара и кечам а бина, шаьш тIедахча, нехан барт хилира, цкъа хьалха Коган коьрта тIе хьала а девлла, доIа а дина, тIаккха сагIех кхета.

 

Iуьйре, къеггина кхетта малх а болуш, екхна яра. ЦIеххьана дохк доладелира лакхенца. Адам хIаллакдан сахьт дацара цу меттахь, и Делан къинхетам ца хиллехь: даьхкина кеманаш хьаьвзира тIехула; чIуг лаьцна, юх-юха гонна оьхура уьш, доIанехь тем хиллачу адамийн паргIато Iалашъян гIаьттина, четар санна лаьттачу цу дахкарх чекх лахахь дерг ца гуш, синтемах а девлла. Лаха чоь мелла а къаьхкина Iуьллура дахкарх. Басна хьакхаеллехь а, гена- гергара шен куц-аматаш а къесташ лаьттара и, охьа а бевлла, сагIех кхета нах тIегулбелча. Кеманаш ца лела цу хенахь. Хье ца луш, дохк дIа а айделла, хьалхачул къегина дIахIоьттира де.

 

И нах цигара охьабевллачул тIаьхьа кхунна бомбанаш туьйхира. Циггахь долийра кхунах и бехкаш даха, тIаьхьашха а ца дуьйцуш, кхуьнга массамма а юьхьдуьххьал схьаэлира и: «Уьш, ахь и болх бина йиттира хьуна», – аьлла.

 

ТIаьхьало йоцуш а, деккъа цхьана стеган оьмаран хьесапе диллича а, керчаш а, хедаш а коьчал ю хан. Делахь а, ша хада а, карча а йиш йоцуш ю аьлла, айъелла хьийзара и, бакъонца доха а, карча а йиш йоцчу дуьненан гIиллакхех а хьаьрчина, хан елла, ша хене ялийначу заманашна куралла еш.

 

«Дош дац и, я бакъ а дац», – олий, дагахь оьгIазлояр бен, кхуо дIа хIумма а ца олура, аьлча а, дIаоьцура дацара. Кхунна тоьхна и бомбанаш бен ца гора нахана. Адам хьере дара. Кху бохамехь ша воцчун муьллха а цхьа кхечуьнан бехк бан марзделла и адам, дуьненан а, эхартан а хьесапах доьхна, сакх даьллера, оцу хьесапан шен да хилар а дицдина, мел йоккхачу эрчонехь а цу сакхонан кога кIел вахар ца девза.

 

Хьу яра йоьлларг бIаьрг бIаьрзечу хенах. Амма шен бIаьрг кхочче каеттар бен, заманийн орам хьабан кIорге яцара цуьнан – инкарлонаш лелорах хене хьашалуш дац шен ораман хьесашца дургалан ниIматах даьржина лела цу заманийн иэс.

 

«Ца йиттира, хьаха, еттане а-м. Ас и болх ца бинехьара, тхо массо а вуьйр

 

вара», – карзахвуьйлура хIара юх-юха, цу харцоно дIахеца ца туьгуш.

 

Юккъехь лаьтташ хIорш боллушехь, тахана ахь Къуръанах дуй ца биича стаг тешар воцуш, гонаха Iуьллу массо а меттиг йохийра кхеран.

 

Кхунна цхьа жимо гераг кхийтира. Иштта дехьо еттара ракеташ. ХIара, и цхьа цомгаш кIант кIел а воьллина, тIулга тIехьа Iуьллура, гIов юххехь. Лахахьа кхеттачу ракето тесна цIе хьала а яьлла, и доллу гIов дегира. Цигга кхетта и цхьа гериг йоцург, кхетта хIума а яц кхуьнан а, кIентан а дегIах.

 

ЦIа бирзира хIорш, кхин цигахь Iойла а ца хилла, – хьала а оьхуш, кеманаша бомбанаш еттара даим; цигахула хьаладолура Нохчийчу сехьадаьлла кема шадерг а.

 

КIезиг-дукха хан ялале, дийцарш а хилла, кху вайн чохь къесташ дIахIотта детталучу Iедалан тобанаш а ю, кхин цкъа юхадаха мегар ду вай, аьлла, хьалавахара юха а, шеца цхьа кIант а эцна.

 

Цхьацца хIума меттахь карийра, доллу хIума дохош, йохоза йисина.

 

ЦIенош а дара лаьтташ, кхо чоь яра уьш, чохь гуьржий Iийна. И цIа доцург, кхуо ша дина кхин цхьа цIа а дара, пенаш бIаьвнан а долуш. Кхеран да чохь Iийна бIов яра и, дайх йисина, тIера тхов дIа а баьлла.

 

Хьала ма-кхеччи тIевирзина, дукха докъар кесаршка диллира кху шимма. Йол хьалаэца хьайца накъостий а балош, хьалавола аьлла, кIант цIа а вахийтина, малхбузламаз а дина, аравала дагахь, чохь ву хIара, кеманийн тата долуш.

 

– ХIу-й, да вала! – дIахьаьдда, вахана коре иккхира, когахь мача а йоцуш.

 

ДогIуш дара, схьа ган а гуш. Араиккхина, вада меттиг а буй?! Шера меттиг ю и чIогIа, хьуламе вала ор а, хьех а йоцуш, схьа тIетухург тIетоха бен.

 

И-м тIеетташ яра. Юккъехь догIучу кемано, цIераш а тоьхна, схьахецна ракеташ лаьтта кхаьчна йовлале дехьа-сехьарчех а къаьстира серлонаш. Татанаш лахахь дуьйлура хIинца, дIо лакхахь, пулеметан мераIуьрган шуьйра бера керчий, уьрсе йиллинчу нелан санна, цIогIа а дуьйлуш. Лаьттаца, пенаца лелхачу хIоьънаша, гаьргаша гIаттийна къахь, кIур лаьттара чохь а, арахь а.

 

ДегIан чарх ядийна вала а, вола а меттиг боцчу цу гаттонехь саца ца туьгу ойла: «Дехьо маьнга бу, дечиган маьнга, неIарца бина, – цига дIахьаьдда, берталвуьйжира хIара, цу кIел корта а боьллина, цхьа хIума дIахарцийча санна, уллехь даьлла къорра тата а деара лере. – Арахьара пен чубаийти…»

 

Схьа чудаийтира кор, неI.

 

«Новкъаваьлла кIант тата деза долччу, Iаьжги-Чу кхаьчна хир ву, кхин гена волу хан яц, – ткъа тата гIелделча: – Деллахь веза со, мухха вахана а, хьуьна чу ваха, уьш юха схьадахкале…»

 

Хьун гено яра, дукъ Iуьллура кхарна юккъехь, дохала дижна. Шера дукъ ду и, оцу дукъа чохь а ю шера, лакхара охьахьаьжча, адам хьовха, кераюккъехь санна, массо бецан хелиг къасттал. Чуьра араиккхина хIара, и юьхь лаьцна ведда вогIура, хьуьнна тIекхачча воллуш, цу хьуьнан юьхь юьллуш хIиттина лахахьа юкъ-кара лаьтта дитташца а нисвелла. Кеманаш догIуш дара юха а. Гомхо ор доллура цхьана дитта кIел, дегI хьулдал доцу. Кхин бегIийлаш хьехочохь дацара. Корта кIел а бахийтина, цу чу бертал дIавижира хIара.

 

ХIара Iуьллу чоь гобаьккхина охкуш ю, нох туьйсуш санна. Кхунна ца хаьа и хIун ю, цара етташ ерг. Кеманаш хилар бен, вертолеташ, йоллу стигал, шайх тхов беш, цара дIалаьцна мотталуш.

 

Хьежар ду дуьсург, Iожаллил аьрхачу Iожалле ладегIар. ТIом тIеттIа марсабуьйлу, гарт, гарт, гарттинехь схьа тIедеттачу лаьттах хаьа кхунна и. ГIара хазац, керчар хаадалар бен, шен меттан лер а санна. Лакхахь дерг дац гуш, лахахь, гонаха леларг. Ца лараво корта айа.

 

Деана эцца дуьхьалтесира и сурт, уьншарахьлера: къона а, хаза а Пасират, Дадаккан дин, ворта еха, ка сиха, цу билгалонашна шех комсомол аьлла цIе яхана, ша Дадак, тIах-аьлла, коьртара куй а баьхьна? и бухаберзо аьлла, тIаьххье дIахецавелла…

 

Куй хьош дара. Цхьа зуда ялийна, той дина меттиг елахь инарлин куй бадабора, и инарла а, ловзар а лардан хIиттийначу комойн бIаьрг дIа а туьлуьйтий. Невцан накъостах а тухура ка, зуда цIа ялош, йоссийначуьра. Эхь-м дацара и, хьуна тIехтохам бийр болуш. Делахь а, цо и дIа-м, хьаха, баьхьира, хIара, важа олий, олура. Охьатохарх летча, ахь со охьатоьхча наха олу-кх хьо охьа-м, хьаха, туьйхира цо – иштта и хIума дара. ТIаккха, и куй кIелхьара а бакьккхина, вахана иза карара ваьлча, я, къакъ-аьлла, цхьанхьа чу а иккхина, къайлаваьлча, цо боьхху мах дIа а белла схьаэца безаш бара.

 

Зуда ялийна меттиг яра цу дийнахь, йоссийначуьра зуда цIа юьгуш. Гириха бохуш вара иза, вайн цIахь бисинчу нахаца вага а вина, вала а велира и. Хьуьнар долуш вара чIогIа. Оцу Гирихас зудчунна тIе зуда ялийнера. МогIуста йоссийнера и. Воккха стаг ву Гириха хIетахь, андадевлла бераш а долуш. Ялийнарг хIийлахо ю, Нашхара.

 

Хьабилин Муслим, эцца лахъхьа ву Мударан Iусман бохуш, и Iусман а, Виситин Бойсар, Мохьмад бохуш кхин цхьаъ а ЧIармаха дуьхьалвеана, куй бадо, леррина. Чехка говр яра Iадабан ден, ГIеза-Махьма бохуш вара иза, ГIазойн ГIеза-Махьма, оцу говраца.

 

Доладеш хьийзаш нах а бу замон, говраш охьахоьхкуш, хьалахоьхкуш, иштта, и и нах куй бадо баьхкина шуна, ларлолаш, ларлолаш, бохуш.

 

ЧIармахара тIех а баьлла, ши чурт латтачу кхаьчна замой, некъаца гола а тоьхна, МоцIкара дIа чу а бирзина, басаца схьашарбеллера. Адам самукъадаьлла ду, ца хаддош ден къамелаш а, ен забарш а хеза. Локхуш пондар а бу. Пондарча Пасират яра, Басин Пасират. Да суьйлех вара йоьIан, нана нохчи яра. Ялх йиша яра уьш, хаза зудабераш дара, ялхе а йоI пондар локхуш яра оцу суьйличун.

 

Иштта и пондар а бу локхуш, оцу Пасирата, говрахь Iаччохь – Дадаккана тIаьхьашха 1а и, башлакхца дIа а йихкина. Ши чурт лаьттачуьра тIех а баьлла, хи чу босса аьлла, некъ ЖIарашка дIабирзича – цхьа шера меттиг ю и, экъа санна, дитт, кол, я тарх а йоцуш, – и некъ оцу ЖIарашка дIабирзича, чIарх-аьлла, говр юххе схьа а хIоттийна, Дадаккан коьртара куй дIаийцира Мохьмада.

 

ТIах-аьлла йоI яра Пасират. Шад дIа а баьстина, ехьна, башлакх дIа а тесна, оцу сохьта говрара чуиккхира и. И чуэккхашехь, вукуьнан говро болар эцале, шен карара урх дIа а малйина, тIаьхьахецавелира Дадак…

 

«Хьожуш хилалахь, Дадак, дов ду ахь хьуриг!» – тIаьхьакхайкхира хIара.

 

Хьесапех йоьхнера хан. Иэелла схьа хIуьттура и, дIаяханарг а, карарниг а. Цхьаъ еш, цу шина а хенах хьарчаелла сонталла лелара. И-м, ма-дарра аьлча, херъелла, я къаьстина зама еъна а, лелаш а, гарехь, йогIур а яц. Шен схьаялар цхьана, я масех стагера нисло цуьнан, цу сонталлин. Сацо да воцчохь, бIаьргнегIар тухучу юкъана, эрчо а яхьа цо. Кхин башха а дац, цIийнан, юьртан, мехкан, дуьненан барамехь и елахь а…

 

Дадакка, ша тIекхуьъушехь, вортанца кач-белшех куьг чу а дахийтина, схьа охьанехьа аркъал а саттийна, Мохьмадера куй схьабаьккхира шен. ДIа дов делира нехан, аш куй хьур барий, бацарий, иза, важа аьлла. Хьо хIун дан воллу, дIа вовшахъхьарчира, шодмаш етта йолийра вовшашна. Долуш долу а, ира а герз дацара. ЦIахь дитанера а, зуда схьаяло боьлхуш, кIошт гергахь ю, аьлла. Даьхьнехь, вер-ваккхар ца дужийла дацара юкъа.

 

Шен кетар охьа а тесна, леташ нуц а ву. ТIе дIо МоцIкъара нах а баьхкина, ТIистара адам а кхиъна схьа.

 

Бойсаран гIодаюккъехь, цхьанггахь яц моьттина шаьлта а яйна, цунна тIехьаьдира Байсолта, и схьаяккха иштта чу куьг а тосий, шаьлта схьаоьцура наха, доьхка хада а дой. Ши маьхча ву и шиъ, цхьаъ гIижакххо ву, важа   моцкъIаро. Шен маьхча а воллушехь, Бойсаран шаьлтий-доьхкий схьатоха аьлла, Байсолтас дIатесна куьг вукхуьнан хечин хуьнжарх а дахана – цу хенахь хечин доьхкарш ца хуьлура нехан, – лол схьахадийра. Теттина долчу цу адаман бIаьрг ца кхуьийла дацара. Нахала делира и. Ахь бохий, ца бохий дан а дац, хечеш охьаяха йолийра тIаккха вовшийн.

 

Цу  юьхьIаьржонах шен ваша ларван леринчуха, ваьлча а, ваьлча а ца волуьйтуш, Дадак мара а воьллина хьийзара Хьава-Мату. ДIо юкъара, хьаьдда, схьа тIе а веана, Мударан Iусмана туьйхира тIаккха Дадаккана. Ваша дIа а хецна, тIох-аьлла, тIара тоьхна вукхуьнан бетах, мерах цIий дIатасийтира Хьава-Матус. Кхин дIаса ца волуьйтуш, Iусманна етта нах а бевлира, дов зударшка даккхарна.

 

ДIаяхана лела массо говр а тесна, церга балда санна, цхьана куьйга лаьцна хечин барчаш а долуш, кхин дIаса дала ца кхета адам хьадчаделла дIо дехьа даьллера, леташ, етташ вовшашна, орца а кхаьчна, веана схьаиккхинчу Мударан Ахьмада, оцу Iусманан вашас, тIе шад етта яьккхича. Еттачуьра и шад ца малъеш, хьалха а баьхна, хьайбахой, тIистархой хьалабигира цо, шайн зуда а эцна, моцIкъарой а бахара дIа чу…

 

ТIаьххье едда ойла а яйра дIа, хаьштигах къаьстина цIеран суй санна кхерстина: дIавига я гIоьнна гIевттина ховха синош?..

 

Кхерамна ца доьжнера кхуьнан дог, ткъа кхечуьнан текх токхе латто хьеран тIулга кIел нисбеллачу кIен буьртигах тера шен гIорасизалла Iеткъара.

 

Девнал дош доцуш хIума цхьаъ дац кху дуьненахь олура, дан догIучохь дов дар а, дерзочу даьлча, дов дерзийтар а стогалла лоручу дайша. Дов даржорна, муьлхха бахьана хIитторах, куьг бехкениг бехказа а, бехках а ца вуьтучу цара хIетахь цу арахь, зуда эцна богIу замой бекъа а белла, ондда буй-тIара яр бен, вер-ваккхаре дерзаза дисина и тасадалар, хила а ца хилча санна, тесна дитира. Дахар дахар ду, ледарло а южу, девнаш а лела дахарехь – и цхьаъ ду. ШолгIа, – и адам, ницкъ ницкъана дуьхьал хIоттош, шу а, тхо а аьлла, декъадаларх, цхьана дех-ненах схьадаьлла цхьа адам дара, хIуъа а хилла латтахь а, цхьаъ хилаза а ца долуш. ЮкъагIертар ца догIура ишттачохь. Iуьйрре бахка а баьхкина, ловзар даа охьахевшира дехьарнаш, шайна юкъа хIумма а ца доьжначуха сехьарнаш а Iара. Ший а агIо тоьлла дирзира дов.

 

ХIара дов дац, я тIом а бац. СакIезгалла ю хIара, дегабааме сакIезгалла, шен куьйга дуьне лаха гуьнахь доцчу кит пхьора а, ойла боьха а йолчу нехан. Кар-кара а луш, шаьш тахана хIара дуьне ловзадо моттарх, кхуьнан хьалхе яц цаьргахь.

 

Стаг дийна ву, кхетамчохь мел ву, кхетамера ваьлча, дийна велахь а, велла ву и.

 

– Везан Дела! – керчара юх-юха а валар-висар луьттучу оцу зил тIехь Iуьллучу кхуьнан мотт. – Хьайн Возаллин дуьхьа, Хьайн Воккхаллин дуьхьа, Хьайн Сийлаллин дуьхьа, са чохь ма вита со, тIекхача адам доцчу кху арахь чевнийн бала Iовша, ийманчохь садалар а ло суна, массо а бусалба стагана къинтIера а ваьлла со, сайна къинтIерабовлар нахе а доьху ас…

 

Иза дIадайра, сурт а, аз а. ГIара юьйжира тIеман. ХIара Iуьллуш вара, херлора ладегIар. Кеманаш юхадогIург цахиларх шеко яц, дIасадаха кхуьур дац – де суьйренга даьлла. Шен дегIе ладоьгIура. ГIаьттина, пхьаьрс, ког хьабира. Цхьа а хIума ца кхетта! Орца хиллера кхаьчнарг, хIара дарван аьлла гIевттинчу синойн, чевнийн йозалла шайна тIе а эцна, кхуьнан бохамехь гIоьнчий хилла латта.

 

«Даьхни а дIадаьлла хир ду, дуьйриг дийна, довриг дайна», – ойла хьаьдира едда. Тохара цхьа а хIума дага ца догIура. Йисина бежана-хIума елахь а, урс хьаькхча бакъахьа ма дара аьлла, чувахана, корехь Iуьллу шаьлта схьа а эцна, хIара уьйтIа ваьлча, маьI-маьIIера схьа а дуьйлуш, ида а уьдуш, тIегулделира бежанаш. Кхош диттиний, хи санна дашийний а ду уьш, хьацар даьлла. Цхьа цIийн тIадам баьлла бежана а дац царах.

 

Малх чубуза охьа а лахбелла, бода болаза бара. Ша болу сингаттам а бицбина, цхьа гIайгIа лелара дагца, хIара шех кхиа ца туьгу. Иштта, лахара, терса а терсаш, уьдуш схьайогIуш говр яйра, тIехь нуьйр а йолуш. АйгIар говр яра и, хIетта Iамийна лелош, хIинца а кIанта тIехиъна охьайигина.

 

«КIант!.. Вийна-кх хьуна и!..» – дагавелира шен садуучу цу ойланна.

 

Iела бохуш вара иза, дика кIант вара чIогIа, ялх стеган меха, ахь мичча вахийтича а, накъост вара. Цул тIахьа вен а вийра и, мангала ваханчохь, мини тIе а Iоттавелла.

 

Iела! – аьлла, мохь туьйхира кхуо, говран лорах гучуваьлла новкъа хьалавогIу кIант а вайна.

 

КIант, кхуьнгахьа бIаьрг а тесна, хьаьдда вахана, говр схьа а лаьцна, тIевеара.

 

– Хьуна хIумма а диний, ваша?

 

– Ца дина, – элира кхуо, зуьйш, коьртера когашка валлалц цунах бIаьрг а тоьхна. – Вайша ма-кхуьъу сиха кхузара охьавала веза, Iела, карош долу даьхни а эцна.

 

ДIа лерича, кхузткъа бежана ду, вуьйш дац, ялх тIеоьшуш ду.

 

– Уьш-м ден докъа тIе деттахьара, хIорш дита а дитий, дIавахийта вайша, – элира кхо.

 

Вела а велла:

 

– ДIавала, ваша, и ма дийца, – аьлла, тIе а гулдина, даьхни хьалхадерзийра кIанта.

 

ХIара тIаьхьахIоьттира.

 

Хилла маьркIажан хан лаьттара, МогIустара хьалаболучу новкъа хIара шиъ лам тIе хьалавалале. ДIасадала меттиг бац дохнна, дехьий, сехьий басеш а йолуш, некъ бу. ДIо некъо голатухучу схьавеъча, беттаса а кхетта, буьйсанна ши сахьт даьлча эцца схьааравелира, Роьшна йолччу, эвла йисте.

 

Аренгахь тийна дара, вахан-ван маршо а яра, буса делахь а, де делахь а. Шен метта-мотт болчу юхадаьккхинера эскар. ДIахIоьттина Iедал а лаьттара. Меттан хьесапаш дахаран гIиллакхашца цхьаьна цаиэрах, хаза, эсала лакхарчу Iедалан дайшца чу-каре тесна хьийзара и. Шех кхуьийла доцу адам-йилбазан и моттаргIа тоьле а яьлла, шолгIа хьалавахара тIаккха.

 

Пхиъ ву хIорш: кхеран йиший, и зудий, ши кIанттий, хIара а… ХIара тIом юхабаьлча ду и, гобаьккхина эскар тIеузуш долчу хенахь. Тамашийна болх бара и! Тхо кхузахь а дара и тIом тIебечу хенахь, ишта а дара и аьлча, хьуна и бакъ хетар ма дацара, Делан Возаллора, шен бIаьрга дайна ца хилча, кхуо а дийр ма дацара и бакъ: вагон а, цIенош а, ша долу хIума дагош, цу юккъе Iуьллу кхеран йиша – иза могуш йоцуш меттахь яра, – цхьа кIеззиг хадор бен, кхин дерт ца деш йисира, иза а, гарехь, тIулган ачо яра, гериг кхеттехь-м яллал бен де дацара цуьнан.

 

Делахь а, Iожаллин я чевнийн хало ца гуш шаьш довларх, ерза ца туьгу чов йисина кхуьнан дагца. Хьал, бахам бац садуург. Кхуьнан дукха даьхни дайна цигахь: кхузткъе итт делахь а бежана а дайна, шовзткъа сов газа а, мича яхана ца хууш, цхьанхьа жIаьлешца цхьаьна едда дIаяхара, ткъе итт говрах берхIитта йисира – уьш-м кхин а хьалха дIайигира, – цул тIаьхьа оцу берхIиттаннах а итт йисира, царах а кхоъ бен ца карош, вуьйш яйра, гIа- бецан береша ца йиънехь, яха меттиг а яцара. Амма, ахь къахьегча, и дерриге юха а хуьлуш ду, хьуна доьгIнехь. Цкъа хаьдча хотта ца лун ерг марзо ю – и ду  лан хала.

 

Хьал-бахам, дуург-мерг, тIе-кога хIоранна а шена-шена диллинехь, дуьненан рицкъашлахь куьйган бакъо шегахь йолу марзонан и рицкъа массеран а юкъара ду. Доьдучу хих хьарчаделла, ца лекъаш, чкъурера чкъуре дуьйлуш, къомах къам дина лаьтта и, ша хьох а ву, хьо шен а ду аьлла, дIо попал лекха ойла шеца сецнарг син иэшамах ларвеш.

 

Херонга йилларх хер ца ло и ойла, массо хенахь а гIенах и меттигаш го кхунна, ша ваьхьча, хьала а гIур вара. Са лаьтта-кх, са цигахь ду, бIаьрхих лиэшаш, оцу марзонан.

 

ТIаьхьаюьсур и, я доьза йовр ю?..     

 

Марзо .

 

                                        

                                                   ХЬАСАМБИ ЯХЪЯЕВ